Omroepdebat legt dubbele onzekerheid bloot: houd ik mijn baan en blijft de identiteit van mijn omroep overeind?

Hoe ziet de toekomst van de publieke omroep eruit? Op die vraag probeerden Jet de Ranitz, voorzitter van de Raad van Bestuur van de NPO, en Lonneke van der Zee, voorzitter van College van omroepen antwoord te geven tijdens het door de NVJ georganiseerde omroepdebat in Beeld & Geluid, onder leiding van Jeroen Wollaars. Juist de vele vragen uit de zaal maakten duidelijk hoeveel vragen en onzekerheid er leeft onder de mediamakers.

Fotograaf: Dingena Mol

Rond 150 makers, journalisten en medewerkers kwamen op het debat af; een teken hoe groot de onrust inmiddels is. Tijdens de middag ging het over reorganisaties, verdwijnende programma’s, de overgang naar nieuwe omroephuizen en de vraag hoe journalistieke onafhankelijkheid en pluriformiteit overeind blijft in een bestel dat ingrijpend verandert. 

Journalistiek als “ankerpunt”

Volgens Lonneke van der Zee resteert ondanks lobby richting Den Haag nog altijd een bezuinigingsopgave van rond 112 miljoen euro per jaar. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar programma’s, maar ook naar organisatiekosten. Jet de Ranitz benadrukte dat journalistiek binnen die operatie zoveel mogelijk wordt ontzien. ‘Journalistiek is een ankerpunt in wat wij doen’, zei ze. Tegelijkertijd wilde zij geen harde garanties geven voor de toekomst. ‘We hebben de politiek niet in de hand.’

Na afloop zegt Wais Shirbaz die woorden op zichzelf wel te geloven, maar ziet tegelijk dat er verschil bestaat in hoe bestuurders en makers naar journalistiek kijken. ‘NPO gebruikt journalistiek soms vrij smal, alsof het alleen om nieuws en actualiteiten gaat. Maar makers zien journalistiek veel breder: ook documentaires, verhalen van gewone mensen en non-fictieprogramma’s vervullen een democratische rol.’ Hij vergelijkt het met een krant. ‘Daarin staan ook allerlei soorten verhalen, van harde onderzoeksjournalistiek tot menselijke verhalen. Toch zien we dat allemaal als journalistiek product.'

Vier omroephuizen, veel onzekerheid

Een groot deel van het debat draaide om de nieuwe omroephuizen. Uiteindelijk komt er een 4+1-model: vier omroephuizen plus een apart huis voor taakomroepen van NOS en NTR. De NPO was  oorspronkelijk voorstander van drie huizen, vooral vanwege efficiëntie. ‘Maar dit is het model waarmee we verder moeten,’ zegt de Ranitz. Lonneke van der Zee hoopte aanvankelijk op een groter progressief omroephuis met ook de VPRO erbij. ‘Dat hadden wij mooi gevonden, maar de keuze werd anders.’

Volgens beide bestuurders moeten de nieuwe huizen niet alleen bestuurlijk samenwerken, maar ook inhoudelijk meer samen optrekken. ‘Het moet niet zo zijn dat achter de voordeur alles hetzelfde blijft, want dan missen we de boot’, zei Van der Zee.

Tegelijkertijd werd tijdens het debat duidelijk hoeveel nog onduidelijk is. Meerdere keren gaven De Ranitz en Van der Zee aan dat processen nog moeten worden uitgewerkt. De Ranitz noemde het “een proces van samen de weg bouwen terwijl we erop lopen”.

Volgens Wais Shirbaz verklaart dat voor een groot deel de onrust onder mediamakers. ‘Het enige wat nu duidelijk is, is welk omroep met wie gaat’, zegt hij. ‘Maar hoe identiteit, onafhankelijkheid en de positie van makers straks worden gewaarborgd, daar is nog onvoldoende over gesproken.’ Shirbaz zegt bovendien dat hij had gehoopt dat de bestuurders verder zouden zijn in het proces. ‘Ze moeten in 2029 klaar zijn met de hele hervorming, zodat ze in 2030 met het nieuwe bestel aan de slag kunnen. Dan merk je tijdens zo’n debat wel dat er nog heel veel moet worden uitgewerkt.’

Heb ik straks nog een baan?

Waar bestuurders spraken over structuur en strategie, draaiden de vragen uit de zaal vooral om zekerheid. Meerdere makers vertelden dat programma’s verdwijnen, contracten aflopen of redacties worden opgeheven. Een maker van VPRO Tegenlicht vertelde dat hij nu richting een talkshow wordt overgeplaatst. Een jonge medewerker van het NPO-traineeship zei dat haar traject inmiddels is wegbezuinigd en dat zij waarschijnlijk zonder werk komt te zitten.

De Ranitz noemde talentontwikkeling belangrijk, maar gaf tegelijk toe dat veel zekerheden niet te geven zijn. ‘We moeten manieren vinden om ruimte te maken.’

Van der Zee erkende dat die onzekerheid verlammend werkt. ‘Ik denk dat iedereen erbij gebaat is als er zo snel mogelijk duidelijkheid komt. Ook als dat slecht nieuws is.’

Wais Shirbaz noemt de onzekerheid de rode draad van de middag. ‘Makers willen vooruit kunnen kijken. Ze willen onderdeel zijn van een team, van een programma. Als dat perspectief steeds vaag blijft, frustreert dat enorm.’ Hij zegt dat de NVJ de komende tijd vooral wil inzetten op werkzekerheid tijdens de overgang naar de nieuwe omroephuizen. ‘Flexibiliteit is op zich niet het probleem, makers zijn flexibel genoeg. Maar dat moet wel samengaan met zekerheid en een zorgvuldig proces.’

Meer inspraak voor makers

Tijdens het debat kwam ook kritiek op de rol van de NPO naar voren. Vanuit de zaal klonk de wens voor meer ruimte voor makers en een faciliterende rol van de NPO die helderder is. De Ranitz zei dat daarover gesproken wordt maar erkende ook dat oude werkprocessen hardnekkig zijn. Wais Shirbaz vindt het belangrijk dat de positie van makers daarin nadrukkelijker moet worden meegenomen. ‘Als de NPO besluit dat een programma stopt, dan heeft dat direct arbeidsvoorwaardelijke  gevolgen voor veel mensen.’ Volgens hem worden omroepen en makers bovendien nu vaak pas kort voor het einde van een programma geïnformeerd over verlenging of stopzetting. ‘Dat zorgt voor heel veel frustraties en onzekerheid op de werkvloer. En daarom pleiten we voor meer zorgvuldigheid in dit proces bij de NPO. We weten dat daaraan gewerkt wordt maar het effect daarvan is nog onvoldoende zichtbaar.’

Volgens Wais Shirbaz liet de bijeenkomst vooral zien dat makers nadrukkelijk onderdeel van het proces willen zijn. ‘De makers zijn misschien niet de beslissers, maar uiteindelijk drijft de publieke omroep wel op hun werk.’ Volgens Shirbaz wil de NVJ namens de mediamakers daarom de komende periode nadrukkelijker betrokken zijn bij de hervormingen en de positie van makers blijven agenderen bij zowel de omroepen als de NPO. Daarbij gaat het niet alleen over arbeidsvoorwaarden en werkzekerheid, maar ook over het behoud van identiteit, inhoudelijke onafhankelijkheid en pluriformiteit binnen de nieuwe omroephuizen.

Redactieraden spelen daarin een belangrijke rol. ‘Ondernemingsraden kijken vooral naar de organisatie en bedrijfsmatige kant van veranderingen. Maar redactieraden kijken juist naar redactionele onafhankelijkheid, kwaliteit en identiteit van programma’s.’ De NVJ wil daarom dat redactieraden een stevigere positie krijgen in het verdere proces rond de omroephuizen.

Signalen niet laten liggen

Ook zegt Shirbaz dat de bijeenkomst voor de NVJ belangrijk was om scherp te krijgen wat er leeft onder makers en medewerkers. ‘Mensen maken zich grote zorgen over hun eigen toekomst en die van hun omroep. Veel medewerkers zien nog altijd geen duidelijk perspectief, terwijl de druk door bezuinigingen en hervormingen steeds verder oploopt. Op de werkvloer heerst onzekerheid en groeit het gevoel dat belangrijke keuzes over hun toekomst boven hun hoofd worden genomen. De NVJ laat die signalen niet liggen. Wij zorgen dat de stem van medewerkers stevig doorklinkt richting bestuurders en politiek en blijven druk uitoefenen voor een publieke omroep waarin ruimte blijft voor onafhankelijke journalistiek, pluriforme programmering en de mensen die die dagelijks mogelijk maken.’