Rechtbanktekenaar Petra Urban krijgt schadevergoeding na AI-bewerking door PVV

Rechtbanktekenaar Petra Urban heeft een schadevergoeding ontvangen nadat een rechtbanktekening van haar door de Brabantse PVV met behulp van AI was bewerkt en gepubliceerd. De vergoeding bestaat uit haar gebruikelijke licentietarief, met daarbij een opslag vanwege schending van haar persoonlijkheidsrechten doordat haar werk is bewerkt en ongewild werd gekoppeld aan een politieke boodschap.

Illustratie: Petra Urban

De kwestie kwam eind mei aan het licht, nadat de PVV-afdeling een AI-bewerkte versie van Urbans rechtbanktekening had gebruikt in een video op Instagram en Facebook. Urban had de tekening in november 2025 gemaakt tijdens de rechtszaak tegen twee Syrische broers. In de bewerkte versie waren de gezichtsuitdrukkingen van de afgebeelde verdachten aangepast, waardoor zij bozer en grimmiger oogden dan in de oorspronkelijke tekening. Na aandacht in de media werd de video verwijderd. De NVJ stelde namens Urban een sommatiebrief op, waarna de PVV uiteindelijk aan alle financiële vorderingen voldeed. 

Voor Petra Urban was het niet alleen een kwestie van auteursrecht, maar vooral ook een principiële zaak. ‘Er gebeuren wel vaker dingen en dan denk je: moet ik hier nou werk van maken? Maar dit bewerken vond ik echt te ver gaan. Dat het voor een politieke organisatie gebeurde vond ik ook niet fantastisch, maar vooral dat er in mijn werk wordt geknoeid.’ 

Was dit de eerste keer dat een rechtbanktekening op deze manier werd bewerkt?

‘Naar mijn weten wel, maar je weet natuurlijk niet wat er allemaal op internet circuleert. Ik weet wel van een collega dat zijn werk is gemanipuleerd. Dat stond al vijf maanden online in een filmpje. Ook daar was een tekening extra boos en kwaadaardig gemaakt. Het is dus niet de eerste keer dat het gebeurt.’

Wanneer besloot je om stappen te ondernemen?

‘Ik heb dit eerst in de appgroep met rechtbankverslaggevers en rechtbanktekenaars gedeeld en iedereen was het er wel over eens: dit kan echt niet. Omdat er meteen aandacht voor kwam, had ik ook direct de NOS aan de lijn. Ik wilde met Pictoright overleggen en naar de NVJ stappen. Diezelfde week kreeg ik telefonische ondersteuning van Pictoright en de NVJ was me al voor. Ik werd zelf gebeld en toen ging het heel snel. Daar ben ik heel dankbaar voor, want zo hoefde ik niet alles zelf uit te zoeken of uit te vinden.’  

Had je eerder ervaring met de juridische hulp van de NVJ?

‘Ik ben al heel lang lid, maar eigenlijk niet. Wat mij heeft verrast, is dat het relatief eenvoudig bleek om hier iets tegen te doen. Dat had ik niet verwacht. Ik hoefde ook niet zo veel uit te leggen. In dit geval werkte het mee dat PVV-Kamerlid Maikel Boon niet moeilijk deed. Hij heeft mij persoonlijk gebeld om excuses aan te bieden. Toen ben ik toch even gaan googelen. Hij zei dat hij dacht dat het auteursrecht niet van toepassing zou zijn als hij de tekening zou aanpassen. Maar toen bleek dat hij al eerder in opspraak was geweest vanwege vergelijkbare kwesties. Toen dacht ik wel: “oké, no mercy hier”.’ 

Je hebt eerder gezegd dat dit ook een principiële kwestie is omdat het de betrouwbaarheid van rechtbanktekeningen aantast. Waarom?

‘Dat is het zeker. In de rechtszaal mogen geen foto's worden gemaakt, onder meer vanwege de privacy van verdachten. Daarom mag er wel worden getekend. Vanuit de gedachte dat een tekenaar altijd een interpretatie maakt, maar tegelijkertijd wel verslag doet van wat er gebeurt. Die interpretatie moet zo eerlijk mogelijk zijn en op die eerlijkheid moet je kunnen vertrouwen. Als er vervolgens in zo'n tekening wordt geknutseld en mensen denken misschien dat het nog steeds jouw werk is, dan tast dat die betrouwbaarheid aan.’ 

Speelde ook mee dat jouw werk werd gekoppeld aan een politieke boodschap waar je geen invloed op hebt?

‘Ja. De politieke boodschap maakt het extra lastig. Ik zou ook niet willen dat mijn werk voor commerciële doeleinden wordt gebruikt, maar dit was bedoeld om mensen extra onder druk te zetten. En dat gebeurde bovendien op basis van onwaarheden. Het maakt me trouwens niet uit voor welke politieke partij het zou zijn, maar ik kan je wel vertellen dat de PVV al helemaal niet in mijn spectrum valt.’

Denk je dat dit een incident is of gaan we dit vaker zien door AI?

‘Ik denk dat dit natuurlijk vaker gaat voorkomen. Het zou naïef zijn om te denken dat dat niet zo is. Je geeft altijd iets uit handen. Zelf zet ik eigenlijk zelden iets van mijn werk op sociale media zonder context. Maar je ziet dat zelfs dat niet altijd helpt. Mensen kunnen het altijd uit de context halen.’

Waarom deze zaak juridisch relevant is

Volgens NVJ-jurist Jeanine Minkema draait de zaak niet alleen om auteursrecht, maar ook om de zogenoemde persoonlijkheidsrechten van makers. ‘Naast het auteursrecht bestaan persoonlijkheidsrechten, ook wel morele rechten genoemd. Deze rechten omvatten onder meer het recht op naamsvermelding, maar ook het recht van de maker om zich te verzetten tegen wijziging, verminking of aantasting van het werk. De gedachte daarachter is dat er een persoonlijke, onverbrekelijke band bestaat tussen de maker en zijn werk.’ 

De AI-bewerking van de rechtbanktekening raakt volgens haar direct aan die rechten. ‘Het gebruik van het werk door AI valt in dat verband aan te merken als een bewerking of wijziging van het werk. Juist daartegen kan een maker zich verzetten.’ 

Dat het werk vervolgens werd ingezet in een politieke context, maakt de kwestie volgens Minkema extra gevoelig. ‘Het gebruik van de tekeningen van Urban in een politieke context is relevant voor de vraag wat dit gebruik betekent voor de morele band tussen de maker en haar werk. Het gebruik van haar werk ter ondersteuning van een politieke boodschap doet afbreuk aan haar professionele reputatie en artistieke integriteit. De cliënte is werkzaam als rechtbanktekenaar en heeft een zwaarwegend belang bij politieke neutraliteit en onafhankelijkheid. Associatie met een politieke partij kan die neutraliteit schaden en daarmee haar artistieke positie aantasten.’

Minkema ziet nieuwe uitdagingen ontstaan voor makers nu AI steeds vaker wordt ingezet. ‘In deze zaak was nog herkenbaar dat het werk van Petra Urban was gebruikt en werd dat door de PVV ook erkend. In veel andere gevallen zal die herkenbaarheid ontbreken. In dergelijke situaties kan worden gesteld dat een beeld slechts AI-gegenereerd is, zonder verwijzing naar bestaand werk. Dan ontstaan bewijsproblemen. Hoe toon je aan dat jouw werk als basis heeft gediend voor een AI-gegenereerde afbeelding? En hoe kan een maker nog vaststellen of zijn werk is gebruikt als input of inspiratie voor een bewerking? Dat zijn vragen die in de toekomst steeds belangrijker zullen worden.’

Zie jij ook dat jouw werk zonder toestemming is gebruikt of bewerkt? Neem dan contact op met onze juristen.