Wilma Haan: ‘We laten zien wat we weten en ook wat we nog missen’

‘Evenwichtig verslag doen is iets wat elke dag proberen te doen. Maar boven alles doen we onafhankelijk verslag. Daaruit volgt dan onder meer een streven naar evenwicht. Evenwichtig betekent niet dat je in elk verhaal een soort fifty-fifty balans moet hebben, of een standaard enerzijds-anderzijds. Dat is een false balance. De werkelijkheid zit zo niet in elkaar. Wat wij onder evenwichtig verstaan is: open blik, fair, met aandacht voor verschillende perspectieven en diversiteit op een onderwerp.’ 

Feitelijke beschrijving

‘Ons werk is nieuwsjournalistiek: onderzoeken, vaststellen en beschrijven wat er gebeurt. Neem een brand. Je kunt die vaststellen. Je spreekt de brandweer, de bewoner, misschien de pyromaan. Dat zijn geen gelijksoortige bronnen. Je weegt: welke informatie en welke quotes dragen het meeste bij aan de feitelijke beschrijving van wat er gebeurt en wat dat betekent? Dit voorbeeld geldt voor kleine en grote onderwerpen. Soms noemen mensen een verhaal onevenwichtig omdat ze hun eigen perspectief niet terugzien. Ik zeg dit met enige voorzichtigheid, want dit doet een minderheid, maar dit element zie je wel terug in sommige kritiek.’ 

Meer openheid

‘De afgelopen jaren zijn de luiken van de journalistiek meer opengegaan, en dat vind ik een goede ontwikkeling. Met regelmaat krijg je wel mails waarin mensen iets terecht aanmerken: niet omdat het verhaal altijd fout is, maar omdat iets niet zorgvuldig genoeg is geformuleerd. Dat nemen we serieus. We laten nu vaker zien dat we nog niet alles weten. Als nieuws zich ontwikkelt, weet je niet alles, terwijl het publiek wel denkt: vertel me alles. Dat begrijp ik heel goed.’ 

Reflectie

‘We reflecteren veel. In gesprek met de redactie proberen we evenwicht te vertalen naar een open houding. Dat begint al in het researchproces en maakproces. Je zoekt alle perspectieven op een onderwerp op, en pas als die er liggen kijk je: wat wordt onze invalshoek vandaag? We proberen dat goed te doen. Dus de diversiteit van onze eigen redactie vergroten en omarmen. We steken de koppen bij elkaar: lopen we goed genoeg om dit onderwerp heen, of zitten we te veel aan één kant? Dat hoort heel sterk bij ons als publieke nieuwsvoorziener. We moeten laten zien dat een onderwerp meerdere perspectieven heeft, en dat we in ons journalistieke proces daar omheen lopen. Dat wil niet zeggen dat al die perspectieven weer in elk verhaal terug moeten komen. Dat zou taaie journalistiek worden, dan krijg je verhalen met zes hoofden. Niet alles is altijd even relevant, maar het is wel onze plicht om dat onderzoek te doen. Daar drillen we onszelf op. Je probeert ervoor te zorgen dat iedereen zich kan herkennen, en ook zo nu en dan een andere wereld ziet.’ 

Eigen overtuigingen

‘Wij zeggen steeds vaker: neem je overtuigingen, wat je vindt, wat je meemaakt of wat je eigen omgeving zegt mee in de redactievergadering. Want dit is ook een onderdeel van hoe je naar een onderwerp kijkt. Daarna zet je jezelf bewust even weg: wat is het nieuws vandaag? Dat is de professionaliteit. Je perspectief is het beginpunt, niet het eindpunt.’ 

Gaza

In Gaza hebben we de afgelopen jaren enorm veel energie gestoken in beeld en controle van feiten. Soms lijk je daardoor niet helemaal evenwichtig, maar dat komt omdat je niet alle feiten hebt. Toch betekent dat niet dat je dan niet evenwichtig bént. Je kunt niet pas aan nieuwsjournalistiek doen als je alles weet. Dat is geen journalistiek meer, dat is geschiedschrijving. 

Op het onderwerp Gaza is de kritiek echt next level. Die komt van alle kanten. Soms worden we aangevallen als te pro-Palestijns en op andere momenten als te pro-Israël. Evenwicht betekent voor ons: schetsen we een juist beeld van de werkelijkheid? En de werkelijkheid was de afgelopen tijd dat het nieuws en de ellende van mensen, vooral in Gaza lag. Niet omdat we dat belangrijker vinden, maar omdat daar het nieuws was.

Deze next level kritiek is topsport, eerlijk gezegd. Het kost veel energie. Maar ik vind dat we aan onze stand verplicht zijn om open te blijven staan voor die kritiek en om het binnen te laten. Tegelijkertijd moeten we koers houden, zodat de redactie zich niet op een verkeerde manier laat afleiden door al die reacties van buiten. Dat is de balans.’ 

De waarde van nieuwsjournalistiek

‘Nieuws is beweging, je weet niet alles. Dat kan je hooguit als historicus, maar niet als nieuwsjournalist. De taak van nieuwsjournalistiek is beschrijven wat je op dat moment wél weet, zodat later journalisten die analyseren of historici, het hele plaatje kunnen schetsen. Je kunt dus op elk moment in de tijd, ook als je nog veel niet weet, toch evenwichtig berichtgeven. Dat is soms ingewikkeld met de kennis achteraf, maar dat maakt nieuwsjournalistiek juist interessant en belangrijk. Als wij de eerstelijnsberichtgeving niet goed doen dan valt er later niks te analyseren, geen verdieping te geven, geen geschiedenis te schrijven. Dat is onze taak. En die moet je evenwichtig doen, ook als je nog niet alles weet.’

Bij de Maccabi-rellen in Amsterdam vorig jaar hadden we te maken met een buitenwereld die zei: hier zijn alle video’s, laat nou zien hoe het zit. En een belangrijk onderdeel van onze berichtgeving werd toen: wij zien die video’s ook, maar we hebben ze nog niet kunnen verifiëren. Van een deel weten we dat ze onwaar zijn, van een deel weten we het nog niet. Maar zodra we iets kunnen vaststellen, hoor je het hier. In die eerste uren gebruikten we dus ons eigen proces in het liveblog en op de radio: we zien het en de redactie probeert het plaatje compleet te krijgen. Achteraf denk ik wel dat we dat nog sterker hadden kunnen doen. Dat zie je soms pas achteraf, maar bij moeilijke nieuwsmomenten hoort dat er bij.’ 

Contact met publiek

‘We zoeken het publiek actief op. Digitaal, maar ook via schoolbezoeken van het Jeugdjournaal en NOS Stories, en via publieksavonden die we organiseren. Dat willen we het komende jaar verder uitbreiden. Het belangrijkste doel is dat we zichtbaar zijn en dat mensen ons kunnen bereiken en aanspreken en niet denken dat wij in een afgesloten bunker zitten. Het is uitleggen wat we doen, transparant zijn over keuzes en vooral luisteren. Horen wat mensen belangrijk vinden, wat ze missen, welke perspectieven zij inbrengen.’ 

Advies aan jonge journalisten

‘Train jezelf op de paradox: sta maximaal open voor het publiek, maar laat je niet van de wijs brengen. Ik zou jonge journalisten ook graag willen overtuigen van het belang van nieuwsjournalistiek, en hoe leuk de eerstelijnberichtgeving is. Er valt in de nieuwsjournalistiek zoveel te halen. Het is relevant, het is een ambacht en het moet goed gebeuren.’

Persvrijheid bewaken

‘We hebben persvrijheid, al wordt eraan getornd. Je beschermt het door evenwichtige journalistiek te maken, transparant te zijn, het publiek op te zoeken, en als sector samen op te trekken. Als een medium onterecht onder vuur ligt, moeten we daar met z’n allen voor staan. Persvrijheid verdwijnt nooit in één klap, maar in fases, in kleine prikjes. Daarom moeten we elkaar scherp houden.’

WILMA HAAN

Wilma Haan is sinds 2020 adjunct-hoofdredacteur bij NOS Nieuws. Bij NU.nl werkte zij als redacteur voordat zij in 2013 toetrad tot de hoofdredactie. Daarna werkte ze als chef nieuws & digitaal bij Het Parool en was directeur van Open State Foundation. Ook was zij bestuurslid en vicevoorzitter van de NVJ.