Bart Mos: ‘Bronbescherming is wat mij betreft een van de basisregels van de journalistiek’

De journalist beschermt bronnen aan wie hij vertrouwelijkheid heeft toegezegd. Bij anonieme bronnen maakt de journalist aannemelijk dat zijn bronnen betrouwbaar zijn en dat de informatie niet op een andere wijze kon worden verkregen.

Bart Mos: ‘Bronbescherming is wat mij betreft een van de basisregels van de journalistiek en ik ken eerlijk gezegd geen journalist die niet aan bronbescherming doet. Vrijwel wekelijks word ik gebeld door iemand met een tip. Dan zeg ik: weet dat jouw tip bij mij veilig is. Je hoeft niet bang te zijn dat je met je naam in de krant komt. Het gaat mij om de feiten en die feiten ga ik controleren. Het is heel belangrijk om dat te benoemen, anders durven mensen vaak niet te praten. Vooral als ze uit het bedrijfsleven of de overheid komen.

Wel moet je je realiseren dat degene die de tip geeft, een eigen belang heeft. Veel tips laat ik liggen als ik merk dat je wordt gebruikt voor een persoonlijke vete. Uiteindelijk doe ik misschien iets met een kwart van de tips die ik binnenkrijg. Overigens betekent dat nog niet dat een bron anoniem wordt opgevoerd: de ene krant doet dat uit principe niet, de andere alleen als het echt niet anders kan.’ 

Gijzeling in 2006

‘Het begon met een tip over staatsgeheime informatie binnen de organisatie van Mink K. In februari publiceerden we ons eerste verhaal, over staatsgeheimen die waren verkocht binnen het criminele milieu. Vanaf dat moment bleken we een jaar lang te zijn gevolgd, geobserveerd en afgeluisterd. In Noordwijk hing het hele plafond van een hotel vol met afluisterapparatuur. Zelfs in de bloemen op tafel. Later zagen we dat terug in het strafdossier: met wie we hadden afgesproken, in welke hotels, in welke auto’s mensen reden en wat er was besproken. 

Het OM wilde koste wat kost achterhalen wie onze bron was. De rechter-commissaris vond dat hem niets anders restte dan ons in gijzeling te nemen. Vanaf dat moment ging het hele apparaat draaien. Ik werd afgevoerd en belandde eerst in een keldercel met bloedvlekken op de muur en Sky Radio keihard aan. Daarna ging ik in een arrestantenbus naar de Scheveningse gevangenis. Het was vlak voor Sinterklaas en dat voelde als pure intimidatie. Ik wist dat Mink K. daar ook zat. Ik kwam op de smerigste plek terecht tussen verwarde en verslaafde mensen die de hele nacht tegen deuren bonkten.

De volgende dag werd ik overgeplaatst naar een gloednieuwe vleugel. Die bleek voor zedendelinquenten, die helemaal onderaan in de hiërarchie staan. We moesten als arbeid kindershirtjes op kleur sorteren en onderweg kregen we een regen van fluimen van andere gedetineerden over ons heen.

Je komt in een wereld terecht waarvan je het bestaan wel vermoedt maar niet kent. Die drie dagen in Scheveningen voelden als veel langer. De gijzeling werd pas beëindigd toen de rechters inzagen dat we onze bron nooit zouden prijsgeven.’

Nooit getwijfeld

‘Nee, nooit. Veel mensen zeggen: goed dat je je mond hield. Maar er was geen andere optie. We hadden te maken met een zwaar crimineel milieu. Als we onze bronnen zouden prijsgeven, dan kun je in de journalistiek ophouden. Zeker in een zaak met zoveel publiciteit.’

Chilling effect

‘Op het moment dat onze telefoon werd afgeluisterd, had ik een netwerk bij ministeries, justitie en politie. Veel van die mensen wilden ineens niet meer bellen. Driekwart van mijn netwerk was ik kwijt. Het effect was heel duidelijk: mensen werden terughoudend, en dat is precies waar je ook bij bronbescherming rekening mee moet houden. Ik dacht altijd dat de overheid er was om boeven op te pakken en journalisten met rust te laten, maar dat bleek dus niet zo te zijn. Officieren van justitie willen hun zaken rond krijgen en als daar een journalist tussen zit, dan is dat pech voor die journalist. Dat was wel een eye-opener.’ 

Erkenning Europese Hof

‘De Telegraaf en de NVJ gingen door met procederen tot aan het Europees Hof. In 2012 stelde het EHRM ons in het gelijk: de Staat ging met tappen, observeren en schaduwen ver buiten zijn boekje. Die erkenning was belangrijk. 

Juridisch viel op de gijzeling weinig af te dingen. De rechtbank zei uiteindelijk alleen dat die nutteloos was omdat we toch niks zouden zeggen. Maar de manier waarop de AIVD ons behandelde, alsof we een target waren waar alles tegen mocht, sloeg nergens op. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat ze woedend waren dat er was gelekt; dat schaadde hun reputatie enorm. 

Ze hebben alles uit de kast gehaald om te achterhalen hoe de staatsgeheime stukken in de krant kwamen. Dat is precies waar het Europees Hof ons later in het gelijk stelde. Het was de derde grote zaak na Koen Voskuil en Autoweek die bij het Europees Hof kwam en de derde keer dat de Nederlandse overheid op haar vingers is getikt door het EHRM. Daarna is de boel in een stroomversnelling gekomen, al duurde het nog zes jaar voordat de wet op de Bronbescherming werd aangenomen.’

Wet Bronbescherming in strafzaken

‘Sinds 2018 is in de wet vastgelegd dat journalisten hun bronnen moeten kunnen beschermen. Tot 2018 was er nauwelijks een wettelijk kader in Nederland, behalve een Europese richtlijn en daar werd door het OM regelmatig omheen geslalomd. 

Nog steeds gaat het OM soms flexibel om met regels, zoals bij het interview in 2022 van de Correspondent met Sywert van Lienden en zijn zakenpartners dat werd afgeluisterd. Het OM zegt dat ze pas heel laat ontdekten dat er journalisten bij aanwezig waren. Maar dan nog handelden ze in strijd met de wet. 

Als onze situatie van toen zich nu opnieuw voordoet, dan zou vrij veel hetzelfde gebeuren. De rechter zou zeggen: hier zijn staatsgeheimen in het geding die binnen de AIVD moeten blijven. Het verschil is wel dat er nu rechterlijke toetsing is en dat het OM alleen in zeer ernstige gevallen dwangmiddelen mag inzetten. Dus daarmee zijn we opgeschoten, al blijft het bijzonder dat nog steeds in bepaalde zaken afluisterapparatuur is ingezet.’ 

AIVD dossier

‘Ik heb recent twee dikke mappen gekregen met bijna 800 pagina’s AIVD-dossier. Het merendeel kende ik al: processtukken en ambtsberichten. Maar er zaten ook stukken over onze publicaties uit 2006 en hoe de AIVD onze plannen had gevolgd.’

 [Redactie]: Na dit interview ontdekte Bart Mos in het dossier een document dat hij nog niet kende: oud-minister Johan Remkes probeerde hem en Joost de Haas alsnog te vervolgen via een artikel 12-procedure. Dat kwam voor Mos als een schok en maakt het eerdere optreden van de overheid nog pijnlijker.

Druk van buitenaf

‘Misschien heeft dit niet zozeer met bronbescherming te maken, maar ik raad journalisten aan zich te beschermen tegen druk van buitenaf. Zeker als je freelancer bent: let nog beter op de feiten en zorg dat je niet aan te vallen bent. Laat je niet afschrikken door blafbrieven van advocaten. Zorg dat de feiten op een rijtje staan, alles checken, alles bewaren en waar mogelijk bandopnames maken. Goed aantekeningen maken is cruciaal. Ik heb meegemaakt dat iemand claimde iets nooit gezegd te hebben. Zonder opname konden we daar niets tegen doen.’

BART MOS

Bart Mos is journalist bij Het Financieele Dagblad en werkte eerder bij De Telegraaf. In 2006 werd hij samen met Joost de Haas drie dagen gegijzeld omdat ze hun bronnen over een artikel over crimineel Mink Kok niet prijsgaven. Voor hun artikelen over de AIVD-affaire ontvingen zij de Tegel in de categorie Nieuws/Print.