Nieuwe modelrichtlijn en bepaling redactiestatuut geven redacties meer grip op AI-gebruik

Kunstmatige intelligentie wordt steeds vaker ingezet op redacties. Dat biedt kansen, maar roept ook vragen op over kwaliteit, verantwoordelijkheid en zeggenschap. De NVJ heeft een Modelrichtlijn AI ontwikkeld voor redacties die zelf nog geen AI-beleid hebben, alsook een AI-bepaling voor redactiestatuten. NVJ-belangenbehartiger Nick Kivits: ‘De modelrichtlijn gaat over het gebruik van AI, de statuutsbepaling over de zeggenschap en journalistieke verantwoordelijkheid rond AI.’

Beeld: Gary Waters

AI is niet meer weg te denken van de redactie. Zo gebruiken journalisten AI voor onderzoek, transcripties, taalbewerking of andere ondersteunende werkzaamheden. Daarmee ontstaan ook nieuwe vragen. Welke AI-tools zijn toegestaan? Hoe ga je om met bronnen en persoonsgegevens? Wanneer moet je AI-gebruik vermelden? En wie blijft uiteindelijk verantwoordelijk voor de journalistieke inhoud?

Om redacties daarbij te helpen heeft de NVJ twee documenten ontwikkeld die elkaar aanvullen. De Modelrichtlijn AI in de Journalistiek biedt redacties een praktische basis om onderling afspraken te maken over verantwoord AI-gebruik. Daarnaast verankert de AI-bepaling voor redactiestatuten de journalistieke zeggenschap en verantwoordelijkheid rond AI.

Nick Kivits, belangenbehartiger bij de NVJ en betrokken bij de ontwikkeling van beide documenten: ‘Een half jaar geleden hebben we een bepaling gemaakt voor redactiestatuten die het eigenaarschap rondom AI-gebruik moet bestendigen voor redacties. Tegelijkertijd merkten we dat er onder journalisten veel behoefte is aan richtlijnen voor AI-gebruik. Wat mogen we eigenlijk met AI doen? Wat wordt er van ons verwacht?’

De grote mediaredacties hebben vaak al een eigen AI-richtlijn, maar vooral kleinere organisaties hebben niets, of alleen een richtlijn die niet goed is uitgewerkt. ‘Toen ontstond het idee om een modelrichtlijn te maken die redacties kunnen gebruiken als startpunt en vervolgens kunnen aanpassen aan hun eigen situatie.’

De richtlijn is niet alleen bedoeld voor redacties maar is ook een hulpmiddel voor freelancers. ‘Zij weten lang niet altijd welke afspraken er bij een opdrachtgever gelden. Met een modelrichtlijn hebben ze in ieder geval een uitgangspunt waarop ze kunnen terugvallen.’

Wat de twee documenten regelen

De Modelrichtlijn AI in de Journalistiek helpt redacties bij het maken van praktische afspraken over verantwoord AI-gebruik. Zo gaat de richtlijn onder meer over: transparantie over AI-gebruik, het omgaan met bronnen, persoonsgegevens en auteursrecht, de verantwoordelijkheid van journalisten en hoofdredactie en toezicht op de naleving van de afspraken.

De AI-bepaling voor redactiestatuten verankert de belangrijkste uitgangspunten in het redactiestatuut. Daardoor kunnen deze niet zomaar worden gewijzigd. De bepaling legt onder meer vast dat: AI uitsluitend ondersteunend mag worden ingezet; ieder journalistiek eindproduct vóór publicatie wordt beoordeeld, getoetst en goedgekeurd door de maker (de Journalistieke Toezichtsnorm); het eigenaarschap van journalistiek werk is beschermd; de redactie werkt volgens een AI-richtlijn, waarbij wordt verwezen naar de eigen richtlijn of – als die ontbreekt – de NVJ-modelrichtlijn.

Modelrichtlijn en AI-bepaling versterken elkaar

De modelrichtlijn en de AI-bepaling voor redactiestatuten bestaan naast elkaar en versterken elkaar. Kivits: ‘Een richtlijn spreek je intern af. Maar zo'n richtlijn is ook vrij eenvoudig aan te passen. Een directie kan zeggen: leuk dat dit erin staat, maar we willen het anders doen. Een bepaling in een redactiestatuut verander je niet zomaar.’ Daarom richt de AI-bepaling voor redactiestatuten zich op de grote uitgangspunten. ‘Bijvoorbeeld dat er altijd een mens betrokken blijft voordat iets gepubliceerd wordt. Of dat je transparant bent over AI-gebruik. Dat zijn fundamentele afspraken die je wilt vastleggen.’

Het is de bedoeling dat de AI-bepaling straks onderdeel wordt van de redactiestatuten. ‘De bestaande modelstatuten moeten nog worden geactualiseerd en dan kan deze bepaling daarin worden opgenomen. Tegelijk hopen we vooral dat redactieraden de bepaling zelf opnemen in hun eigen redactiestatuut.’

Met de publicatie van beide documenten hoopt Kivits dat redacties het gesprek over AI serieus voeren. ‘Er zijn in de praktijk redacties die eigenlijk niets met AI willen doen en redacties die zeggen: doe maar alles, want dat scheelt werk. Beide zijn uitersten. Je moet met elkaar afspraken maken over welke AI-tools je wel of niet mag gebruiken. Dat wordt alleen maar belangrijker naarmate AI zich verder ontwikkelt. Een richtlijn helpt om duidelijke keuzes te maken en zorgt ervoor dat iedereen volgens dezelfde uitgangspunten werkt. Ik hoop dat de modelrichtlijn helpt om dat gesprek te voeren en dat de belangrijkste afspraken uiteindelijk ook in redactiestatuten worden vastgelegd.’

• Modelrichtlijn AI

• AI-bepaling voor redactiestatuten